تپه قلندران نهرمیان، افقی تازه درتوسعه گردشگری شهرستان شازند

آثار تمدنی از دوره هخامنشیان درکاوش تپه قله قلندورن شازند کشف شد

دکترعلی اسدی
سرپرست تیم کاوش تپه قلندرون درسال۹۵

تپه ”قلعه قلندران“ در شهرستان شازند استان مرکزی و در میانه راه اراک به بروجرد  واقع شده  است. این تپه در مرکز یک دشت و میان کوهی در کنار یک شاخه فرعی رودخانه شراء  قرار گرفته  است.  شکل تپه به صورت دایره نسبت منظم و دارای مساحت در حدود یک هکتار و ارتفاع متوسط ۸ متر از سطح زمین های اطراف است

تپه قلندران نهرمیان تنها تختگاه هخامنشیان دراستان مرکزی وهمه استان های مجاور است

کاوش و تعیین حریم این تپه  به خاطر آگاهی از مراحل سکونتی و همچنین جلوگیری از وارد آمدن آسیب‌های بیشتر به تپه به دلیل کاوش های غیرمجاز روز افرون در آن صورت گرفت. با این اهداف نخستین فصل کاوش در تپه قلنداران از ۱۵ خرداد سال جاری تا ۱ مرداد  با همکاری فرمانداری شهرستان شازند و مسئولان میراث فرهنگی استان مرکزی انجام گرفت.

در مرحله نخست فعالیت میدانی تعیین حریم تپه با ایجاد ۱۳ کارگاه کوچک تعیین حریم در اطراف آن به انجام رسید. پس از پایان عملیات تعیین حریم کار کاوش در سطح تپه آغاز گردید و منجربه نتایج قابل ملاحظه ای گردید.

نتایج بدست آمده از دوکارگاه لایه نگاری در حاشیه شمال و مرکز تپه نشانگر این است که برخلاف  بیشتر تپه های تاریخی که به تدریج و در پی سده های متمادی سکونت شکل گرفته اند،  تپه قلعه قلندرون تنها محصول یک دوره و آنهم دوره هخامنشی است، در واقع نتایج بدست آمده بیانگر این است که کل ساختار تپه قلندرون یک سکوی عظیم خشتی مربوط به دوره هخامنشی است که به منظور ساختن یک کاخ یا کوشک بر فراز آن ، ایجاد شده است. بر اساس نتایج لایه نگاری در ابتدا یک تپه خاکی ساخته شده با لایه های متناوب خاک رس و شن و ماسه به ارتفاع چهار متر ایجاد شده است و سپس بر روی تپه خاکی مذکور سکوی خشتی بزرگی به ضخامت دو و نیم متر ساخته شده است.

در نهایت بر روی سکوی خشتی مذکور بنایی به ابعاد تقریبی ۴۰ در ۵۰ متر  با جهت طولی شمال غربی جنوب شرقی ایجاد شده است.  این اطلاعات در ارتباط با بنای روی تپه  با توجه به نتایج کارگاه های کاوش و همچنین بررسی  آرکئوژئوفیزیک صورت گرفته بر  سطح تپه به دست آمده است.

در نقشه آرکئوژئوفیزیک تهیه شده  از سطح تپه واحد ها و فضاهای مربع و مستطیل شکلی دیده میشود که بخش هایی از یک بنای واحد را شکل میدهند و  جهت آنها کاملا  با دیوار ها و معماری های بدست آمده از کارگاه های کاوش همخوانی دارد.

در ارتباط با گاه نگاری سکوی خشتی و بنای مرتبط با آن بر روی تپه باید گفت که  سفالهای  دوره هخامنشی بدست آمده از تپه قلندرون  از نظر بافت، فرم و دقتی که در تهیه گل و پخت آن انجام شده است، کاملا ویژه و شاخص  دوره هخامنشی هستند،.علاوه بر سفال‌های شاخص دوره هخامنشی که در لایه‌های مطمئن و پایه تپه و  در بین لایه های خشت یافت شد، برخی قطعات سنگی که مربوط به بنا و یا کوشک  احتمالی روی تپه است، قدمت آثار مذکور به دوره هخامنشیان را کاملا قطعی میکند. همچنین شواهدی از یک لایه قیراندود بین سکوی خشتی و  بنای ساخته شده بر روی آن و همچنین دقت بالا در ایجاد سکوی خشتی و معماری بنای روی آن  کاملا با نمونه های مشابه در معماری هخامنشب همخوانی دارد. 

به جز دوره هخامنشی که در واقع ساختار کلی تپه را شامل میشود یک دوره سکونتی دیگر بر سطح تپه شناسایی گردید که مربوط به دوره اسلامی میانه است . سفالهای زرین فام و قلم سیاه از یافته های شاخص این دوره سکونتی تپه است. در واقع پس از متروک شدن بنای دوره هخامنشی، تپه قلندرون به مدت بیش از ۱۵۰۰ سال متروک بوده و سپس در دوره اسلامی مجددا سکونتی در آن ایجاد شده است

به طور کلی میتوان گفت با توجه به خلاء آثار شاخص دوره هخامنشی در ناحیه زاگرس مرکزی نتایج بدست آمده  از تپه قلندران شهرستان شازند، دارای اهمیت ویژه است. در واقع عمده بنا های حکومتی هخامنشی ایران در ایران در ناحیه فارس و خوزستان قرار دارد و در همدان و یا هگمتانه  باستان نیز که شواهد پایه ستون های هخامنشی و کتیبه های این دوره باقی مانده است بناهای قطعی دوره هخامنشی  شناخته شده نیست . از این رو  شواهد هخامنشی شناسایی شده در قلعه قلندرون، خلاء آثار شاخص هخامنشی را در این نقطه از کشور کمتر خواهد کرد. علاوه بر اهمیت علمی، با توجه به محل مناسب تپه قلندرون که در کنار جاده ارتباطی اصلی اراک به بروجرد و جنوب غربی کشور قرار دارد، تپه  مذکور می‌تواند پس از انجام کاوش های بیشتر  به یک سایت موزه تبدیل شود و قابلیت جذب بازدید کننده را دارد و از این جهت کاوش محوطه و حفظ و نگهداری  آن اهمیت دو چندان دارد.